एआईमा चीनको दोहोरो रणनीति:‘ओपन-सोर्स एआई’ प्रस्ताव,आफ्नै मोडलमा भने लगाम कस्दै

नयाँदिल्ली: चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङले ब्रिक्स शिखर सम्मेलनलाई उपयोग गर्दै ओपन–सोर्स कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) विकासमा चीन नेतृत्वको अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य अघि बढाउने प्रस्ताव गरेका छन्। तर, चीनले विश्वभर एआईमा खुला सहकार्यको वकालत गरिरहँदा आफ्नै शक्तिशाली एआई मोडलको विदेश पहुँचमा भने नियन्त्रण गर्नेबारे छलफल गरिरहेको छ।

आइतबार नयाँदिल्लीमा आयोजित ब्रिक्स सम्मेलनलाई सम्बोधन गर्दै सीले ठूलो भाषिक मोडल (एलएलएम) को विकास र प्रयोगमा सहकार्य गर्नुपर्ने प्रस्ताव राखे। यसका लागि सेमिनार तथा तालिम कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्ने उनको भनाइ थियो।

यसअघि शनिबार सीले ब्रिक्स सदस्य राष्ट्रलाई विश्व एआई सहयोग संगठन (World AI Cooperation Organization) मा सहभागी हुन आह्वान गरेका थिए। चीनले गत जुलाईमा स्थापना गरेको उक्त संगठनको मुख्यालय सांघाईमा छ।

चिनियाँ सरकारका अनुसार जुलाई १६ मा २९ देशले संगठन स्थापनासम्बन्धी सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेका थिए। रुस, पाकिस्तान, कजाखस्तान, इन्डोनेसिया र ब्राजिललगायतका देश यसमा सहभागी छन्। युरोपेली संघका भने कुनै पनि सदस्य राष्ट्र संगठनमा छैनन्।

सीको प्रस्तावलाई ब्रिक्सको संयुक्त घोषणापत्रमा भने विशेष स्थान मिलेन। शनिबार जारी घोषणापत्रमा एआई स्रोतमा पहुँच विस्तारका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य गर्नुपर्ने उल्लेख भए पनि त्यसका लागि सुरक्षा, विश्वसनीयता, समावेशिता र सुरक्षित प्रयोग सुनिश्चित गर्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ।

युरोपले बनाइसक्यो ‘सीमा’

एआईको खुलापन र नियमनबीचको सन्तुलनबारे युरोपले भने कानुनी सीमा स्पष्ट गरिसकेको छ।

युरोपेली संघको एआई ऐन (AI Act) ले वास्तविक रूपमा निःशुल्क तथा ओपन–सोर्समा उपलब्ध सामान्य प्रयोजनका एआई मोडललाई केही नियामकीय दायित्वबाट छुट दिएको छ। यस्ता मोडलका ‘वेट्स’, प्यारामिटर र आर्किटेक्चर सार्वजनिक हुनुपर्ने तथा प्रयोग र परिमार्जन गर्न अनुमति दिने लाइसेन्स हुनुपर्ने व्यवस्था छ।

तर, सिस्टमगत जोखिम (systemic risk) भएका मोडललाई ओपन–सोर्स भए पनि छुट दिइएको छैन। त्यस्ता मोडलका प्रदायकले थप कडा नियामकीय मापदण्ड पूरा गर्नुपर्छ।

त्यस्तै, सबै सामान्य प्रयोजनका एआई मोडलका प्रदायकले प्रशिक्षणमा प्रयोग गरिएको तथ्यांकको सारांश र प्रतिलिपि अधिकारसम्बन्धी नीति सार्वजनिक गर्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ।

यी नियम कार्यान्वयनमा आएपछि युरोपेली आयोगलाई एआई मोडलको मूल्यांकन माग्ने, बजार पहुँचमा प्रतिबन्ध लगाउने तथा निश्चित अवस्थामा विश्वव्यापी कारोबारको ३ प्रतिशतसम्म जरिवाना गर्ने अधिकारसमेत प्राप्त भएको छ।

चीनमा भने आफ्नै मोडलमा नियन्त्रणको बहस

चीनले अन्तर्राष्ट्रिय एआई सहकार्य र ओपन–सोर्स प्रविधिको वकालत गरिरहे पनि आफ्नै एआई उद्योगमा भने सुरक्षा र नियन्त्रणलाई प्राथमिकता दिने संकेत दिँदै आएको छ।

सीले जुलाईमा चीनमै आयोजित एआई सम्मेलनमा एआई विकास र सुरक्षाबीच सन्तुलन आवश्यक रहेको बताएका थिए। चीनको नीति निर्माणसँग सम्बन्धित धारणा सार्वजनिक गर्ने सामाजिक सञ्जाल माध्यमबाट शक्तिशाली एआई मोडलका केही क्षमतालाई नियन्त्रण गर्नुपर्ने संकेतसमेत दिइएको छ।

शनिबार प्रकाशित एक जर्नल लेखमा चीनका राज्य सुरक्षा मन्त्री चेन यीशिनले केही देशले ब्ल्याकलिस्ट र बन्द प्रविधि प्रणाली प्रयोग गरेर विश्वव्यापी एआई औद्योगिक तथा आपूर्ति शृंखला विभाजन गर्न खोजेको आरोप लगाएका छन्।

तर, चीनको वाणिज्य मन्त्रालयले यही गर्मीयाममा Qwen, Doubao र GLM जस्ता चिनियाँ एआई मोडलको विदेशमा पहुँच सीमित गर्ने विषयमा करिब एक महिना छलफल गरेको थियो।

यसले चीनको एआई नीतिमा देखिएको विरोधाभासलाई उजागर गरेको छ, बेइजिङ अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा एआईको खुला सहकार्य र पहुँचको पक्षमा देखिन्छ, तर आफ्नै अत्याधुनिक मोडलको विदेश पहुँचमा भने नियन्त्रण गर्ने विकल्पबारे विचार गरिरहेको छ।

यसको विपरीत, युरोपले ओपन–सोर्स एआईको सीमा र अपवादलाई कानुनमै परिभाषित गरिसकेको छ।